# YeşilTercih — Tam İçerik > https://www.yesiltercih.org üzerindeki tüm sayfaların metin içeriği. Kısa özet: https://www.yesiltercih.org/llms.txt · Son güncelleme: 2026-09-28 ## Karbon Ayak İzi Hakkında SSS ### Karbon ayak izi nedir? Karbon ayak izi, bir ürünün, hizmetin, kişinin veya ülkenin doğrudan ve dolaylı olarak neden olduğu toplam sera gazı emisyonudur. Karbondioksitin yanında metan ve diazot monoksit gibi gazlar da ısınma etkilerine göre CO₂ eşdeğerine (CO₂e) çevrilerek toplanır. Ürünler için genellikle yaşam döngüsü analizi (LCA) ile hesaplanır. ### Türkiye'de kişi başı karbon ayak izi ne kadar? Türkiye'de kişi başı emisyon yılda yaklaşık 5.3 ton CO₂'dir. Küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlamaya uyumlu sürdürülebilir bütçe ise kişi başı yaklaşık 2.3 tondur; yani emisyonun 2,3 kat azalması gerekir. Türkiye'nin toplam emisyonu 552 Mt CO₂e'dir (2023) ve 1990'dan bu yana %142 artmıştır. ### CO₂e (karbondioksit eşdeğeri) ne demek? CO₂e, farklı sera gazlarının ısınma etkisini tek bir birimde toplamak için kullanılır. Örneğin metan 100 yıllık ölçekte karbondioksitten yaklaşık 27-30 kat daha güçlü ısıtır; bu nedenle 1 kg metan yaklaşık 27-30 kg CO₂e olarak hesaplanır. ### Karbon ayak izi en yüksek gıdalar hangileri? YeşilTercih verilerine göre kilogram başına karbon ayak izi en yüksek gıdalar: Sığır Eti (kırmızı et) (60 kg CO₂e/kg), Kuzu/Koyun Eti (24 kg CO₂e/kg), Peynir (21,2 kg CO₂e/kg), Bitter Çikolata (18,7 kg CO₂e/kg), Karides (18,2 kg CO₂e/kg). Bitkisel proteinler çok daha düşüktür: örneğin mercimek 0,9 kg CO₂e/kg. ### Karbon ayak izimi nasıl azaltabilirim? En etkili adımlar: kırmızı eti baklagillerle değiştirmek (1 kg sığır eti 60 kg, 1 kg mercimek 0,9 kg CO₂e — yaklaşık 67 kat fark), 500 km altındaki yolculuklarda uçak yerine tren/YHT seçmek, evi yalıtmak, elektronik cihazları daha uzun kullanmak ve gıda israfını azaltmak. ### Karbon ayak izi nasıl hesaplanır? Her ürün için birim başına emisyon faktörü (kg CO₂e/kg, /km, /kWh gibi) tüketilen miktarla çarpılır ve sonuçlar toplanır. YeşilTercih'teki faktörler hakemli yaşam döngüsü analizlerine (Poore & Nemecek 2018) ve resmi dönüşüm faktörlerine (UK DEFRA 2023, IEA) dayanır. Karbon Sepetim aracı bu hesabı otomatik yapar. ## Türkiye Karbon Profili URL: https://www.yesiltercih.org/turkiye ### Türkiye'nin toplam sera gazı emisyonu ne kadar? Türkiye'nin toplam sera gazı emisyonu yaklaşık 552 milyon ton CO₂e'dir (2023). Bu değer 1990'a göre %142 artışa karşılık gelir ve Avrupa'daki en hızlı artışlardan biridir. ### Türkiye'de en çok emisyon hangi sektörden kaynaklanıyor? Enerji sektörü (elektrik, ısınma ve ulaşım dahil) toplam emisyonun %71.6'ini oluşturur. Onu tarım (%13), sanayi süreçleri (%12.8) ve atık (%2.5) izler. ### Türkiye'de elektriğin ne kadarı yenilenebilir kaynaklardan üretiliyor? Türkiye'de elektriğin yaklaşık %45'i yenilenebilir kaynaklardan (hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal) üretilir. Kömürün payı ise hâlâ %34.7 düzeyindedir. ### Türkiye İklim Kanunu nedir? 7552 sayılı İklim Kanunu 9 Temmuz 2025'te yürürlüğe girdi. Kanun, 2026-2027 pilot dönemiyle başlayan bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS), yeşil taksonomi çerçevesi ve 2053 net sıfır hedefini yasal zemine taşır. ## Ürünler ### Kategori: Gıda Gıda sistemi küresel emisyonların %26'sını, Türkiye karbon ayak izinin ~%33'ünü oluşturur #### Sığır Eti (kırmızı et) — 60 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/sigir-eti Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/sigir-eti.md Kısa cevap: Sığır Eti (kırmızı et) karbon ayak izi 1 kg için 60 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 286 km yol gitmeye ve bir ağacın 2,7 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 1. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 15400 litre/kg Neden: Sığır, tüm gıdaların en yüksek karbon ayak izine sahiptir. Bunun ana nedeni: inekler sindirim sırasında metan gazı üretir (enterik fermantasyon), metan ise CO₂'den 80 kat daha güçlü bir sera gazıdır. Ayrıca otlak açmak için tropik ormanlar yok edilir. Bilim ne diyor: Emisyonların %66'sı çiftlik aşamasından (metan + gübre), %27'si arazi kullanımı değişikliğinden (ormansızlaşma) gelir. Taşıma sadece %0.5'tir — yani 'yerli et' almak neredeyse hiçbir fark yaratmaz. Sağlık etkisi: DSÖ'ye bağlı IARC, işlenmiş eti Grup 1 (insanda kanserojen), kırmızı eti Grup 2A (muhtemelen kanserojen) olarak sınıflandırdı. Her gün tüketilen 50 g işlenmiş et kolorektal kanser riskini yaklaşık %18 artırır (IARC 2015). Türkiye'de kalp-damar hastalıkları ölümlerin %47.7'sini oluşturur. Türkiye'de durum: Türkiye'de kişi başı kırmızı et tüketimi yıllık 16.6 kg — Avrupa ortalamasının yarısı. Ancak 2010-2017 arası %72 arttı. Güneydoğu Anadolu'nun et ağırlıklı mutfağı günlük 5.54 kg CO₂e üretirken, İç Anadolu sadece 2.01 kg. İpucu: Haftada 1 gün kırmızı et yerine mercimek = yılda ~200 kg CO₂ tasarruf Daha düşük karbonlu alternatifler: Mercimek (110x daha az), tavuk (10x daha az), tofu (20x daha az) #### Kuzu/Koyun Eti — 24 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/kuzu-koyun-eti Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/kuzu-koyun-eti.md Kısa cevap: Kuzu/Koyun Eti karbon ayak izi 1 kg için 24 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 114 km yol gitmeye ve bir ağacın 1,1 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 2. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 10400 litre/kg Neden: Koyunlar da sığır gibi geviş getiren hayvanlardır ve metan üretir. Ayrıca daha düşük et verimi nedeniyle kilogram başına kaynak kullanımı yüksektir. Bilim ne diyor: Koyun yetiştiriciliğinde emisyonların %72'si çiftlik aşamasından gelir. Et dönüşüm oranı düşüktür: 1 kg kuzu eti için ~10 kg yem gerekir. Sağlık etkisi: Kırmızı et kategorisinde olup aynı sağlık riskleri taşır. Türk mutfağında kuzu kavurma, tandır gibi yoğun tüketim formları yaygındır. Türkiye'de durum: Kurban Bayramı döneminde Türkiye'nin yıllık et tüketiminin önemli bir kısmı gerçekleşir. Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde kuzu tüketimi özellikle yüksektir. İpucu: Etli yemeklerde porsiyon küçültmek bile fark yaratır Daha düşük karbonlu alternatifler: Tavuk (4x daha az), balık (5x daha az), nohut köfte #### Peynir — 21.2 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/peynir Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/peynir.md Kısa cevap: Peynir karbon ayak izi 1 kg için 21,2 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 101 km yol gitmeye ve bir ağacın 1,0 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 3. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 5000 litre/kg Neden: 1 kg peynir üretmek için yaklaşık 10 litre süt gerekir. Sütün tüm karbon yükü yoğunlaştırılmış halde peynire aktarılır. Bu yüzden peynir, sütten ~6 kat daha yüksek emisyona sahiptir. Bilim ne diyor: Peynir üretiminin büyük kısmı süt ineklerinin metan emisyonundan gelir. İşleme aşaması (pastörizasyon, olgunlaştırma) toplam emisyonun ~%15'ini oluşturur. Sağlık etkisi: Doymuş yağ ve sodyum açısından yüksek. Ancak kalsiyum ve protein kaynağı olarak da değerlidir — önemli olan porsiyon kontrolü. Türkiye'de durum: Türkiye'de kişi başı peynir tüketimi yılda 19.6 kg — Avrupa'nın en yüksek tüketici ülkelerinden. Beyaz peynir, kaşar, tulum, lor gibi onlarca çeşit üretilir. İpucu: Peynir porsiyonunu yarıya indirmek yıllık ~80 kg CO₂ tasarrufu sağlar Daha düşük karbonlu alternatifler: Lor peyniri (daha az süt yoğunluklu), hummus, tahin #### Bitter Çikolata — 18.7 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/bitter-cikolata Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/bitter-cikolata.md Kısa cevap: Bitter Çikolata karbon ayak izi 1 kg için 18,7 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 89 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,8 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 4. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 17000 litre/kg Neden: Çikolatanın şaşırtıcı derecede yüksek karbon ayak izinin tek bir sebebi var: kakao için tropikal ormanların yok edilmesi. Emisyonların %76'sı arazi kullanımı değişikliğinden gelir. Bilim ne diyor: Kakao ağaçları sadece tropik iklimlerde, genellikle eski yağmur ormanı arazilerinde yetiştirilir. Batı Afrika'da kakao tarımı ormansızlaşmanın #1 sebebidir. Sağlık etkisi: Bitter çikolata (>%70 kakao) antioksidan açısından zengindir. Ancak yüksek kalori ve şeker içerir — günde 20-30g yeterlidir. Türkiye'de durum: Türkiye'de çikolata tüketimi hızla artıyor. Sertifikalı (Rainforest Alliance, UTZ) kakao kullanan markalar ormansızlaşma etkisini azaltır. İpucu: Rainforest Alliance sertifikalı çikolata tercih et, miktar azalt Daha düşük karbonlu alternatifler: Keçiboynuzu (carob), yerli kurutulmuş meyve, pekmez #### Karides — 18.2 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/karides Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/karides.md Kısa cevap: Karides karbon ayak izi 1 kg için 18,2 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 87 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,8 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 5. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 3500 litre/kg Neden: Çiftlik karidesinin yüksek emisyonunun sebebi: mangrov ormanlarının yok edilmesi ve yem üretimi. Mangrovlar karbon depolayan kritik ekosistemlerdir. Bilim ne diyor: 1 hektar mangrov ormanı, 1 hektar tropik yağmur ormanından 3-5 kat daha fazla karbon depolar. Karides çiftlikleri bu ekosistemleri yok eder. Sağlık etkisi: Protein ve omega-3 açısından zengindir, ancak çiftlik karidesinde antibiyotik kullanımı endişe yaratır. Türkiye'de durum: Türkiye'de karides tüketimi büyük şehirlerde artıyor. Doğal avlanmış Akdeniz/Ege karidesi, çiftlik karidesinden çok daha düşük etkili. İpucu: Midye ve hamsi çok daha düşük karbonlu deniz ürünleri Daha düşük karbonlu alternatifler: Hamsi (0.9 kg CO₂e), midye (0.6 kg CO₂e), sardalya #### Kahve (çekirdeği) — 16.5 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/kahve Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/kahve.md Kısa cevap: Kahve (çekirdeği) karbon ayak izi 1 kg için 16,5 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 79 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,8 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 6. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 15000 litre/kg Neden: Kahve çekirdeği tropikal bölgelerde yetişir ve kakao gibi orman arazilerinin dönüştürülmesiyle üretilir. Ayrıca kurutma ve kavurma aşamaları enerji yoğundur. Bilim ne diyor: Bir fincan filtre kahvenin karbon ayak izi ~0.05 kg CO₂e iken, bir Nespresso kapsülü ~0.12 kg, bir café latte (sütle) ~0.25 kg CO₂e. Sağlık etkisi: IARC (2016) kahveyi 'insanda kanserojenliği sınıflandırılamaz' (Grup 3) olarak değerlendirdi; karaciğer ve rahim iç zarı kanserlerinde daha düşük risk gözlendi. Aynı değerlendirme, 65°C'nin üzerindeki çok sıcak içeceklerin yemek borusu kanseri riskini muhtemelen artırdığını belirtir — çay ve kahveyi biraz soğutarak içmek önerilir. Türkiye'de durum: Türk kahvesi kültürü UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir. Ancak 3. dalga kahve akımıyla tüketim artmaktadır. Türk çayı (günde ~480 mL) aslında günlük diyetin 3. en büyük karbon kaynağıdır. İpucu: Filtre kahve kapsülden 2.5x daha az karbon üretir, sütü azalt Daha düşük karbonlu alternatifler: Türk çayı (yerli üretim, daha düşük etki), bitki çayları #### Domuz Eti — 12.3 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/domuz-eti Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/domuz-eti.md Kısa cevap: Domuz Eti karbon ayak izi 1 kg için 12,3 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 59 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,6 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 7. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 5990 litre/kg Neden: Sığır ve kuzuya göre çok daha düşük: metan üretmez (geviş getirmez) ama yem üretimi önemli kaynak. Bilim ne diyor: Protein başına sığırın 1/3'ü. Yem dönüşüm oranı tavuğa yakın. Sağlık etkisi: İşlenmiş formu (sucuk, salam) Grup 1 kanserojen. Kırmızı et sağlık riskleri. Türkiye'de durum: Türkiye'de tüketimi yok denecek kadar az. Daha düşük karbonlu alternatifler: Tavuk, balık, yumurta #### Tavuk — 6.1 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/tavuk Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/tavuk.md Kısa cevap: Tavuk karbon ayak izi 1 kg için 6,1 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 29 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,3 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 8. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 4300 litre/kg Neden: Tavuk, kırmızı ete kıyasla çok daha verimlidir: 1 kg tavuk eti için ~2.5 kg yem yeterlidir (sığır için ~7 kg). Ayrıca metan üretmez. Bilim ne diyor: Sığır etinden 10x daha düşük emisyon. Yem dönüşüm oranı tüm çiftlik hayvanları arasında en iyisi. Protein başına emisyon sığırın 1/6'sı. Sağlık etkisi: Yağsız protein kaynağı. Derisiz göğüs eti en düşük doymuş yağ içeriğine sahip. IARC'nin 2015 değerlendirmesi kırmızı ve işlenmiş eti kapsar; işlenmemiş beyaz et bu kanserojenlik sınıflandırmasının dışındadır. Türkiye'de durum: Türkiye'de tavuk tüketimi kişi başı 20-23 kg/yıl — son 20 yılda 3 kat arttı. Kırmızı et yerine en erişilebilir düşük karbonlu protein alternatifi. İpucu: Kırmızı et → tavuk geçişi emisyonu 10x azaltır Daha düşük karbonlu alternatifler: Yumurta (daha da düşük), baklagil, tofu #### Zeytinyağı — 5.4 kg CO₂e/lt URL: https://www.yesiltercih.org/urun/zeytinyagi Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/zeytinyagi.md Kısa cevap: Zeytinyağı karbon ayak izi 1 lt için 5,4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 26 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 litre ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 14500 litre/lt Neden: Zeytin ağaçları karbon emer (karbon yutak), ancak sıkma işlemi ve tarımsal girdi emisyon yaratır. Su ayak izi çok yüksektir. Bilim ne diyor: Olgun zeytin ağaçları yılda ~25 kg CO₂ emer. Net etki hesaplandığında zeytinyağı birçok bitkisel yağdan daha sürdürülebilirdir. Sağlık etkisi: Akdeniz diyetinin temel taşı. Kalp-damar hastalığı riskini %30 azaltır (PREDIMED çalışması). Türkiye'de durum: Türkiye dünya zeytin üretiminde 4. sırada. Ege ve Akdeniz bölgelerinde zeytinyağlı yemek kültürü Türk mutfağının en 'yeşil' geleneğidir. İpucu: Zeytinyağlı sebze yemekleri (zeytinyağlılar) en düşük karbonlu Türk mutfağı kategorisi Daha düşük karbonlu alternatifler: Ayçiçek yağı (3.5 kg CO₂e), ancak zeytinyağının sağlık avantajı üstün #### Balık (çiftlik) — 5.1 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/balik-ciftlik Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/balik-ciftlik.md Kısa cevap: Balık (çiftlik) karbon ayak izi 1 kg için 5,1 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 24 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 9. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 2000 litre/kg Neden: Çiftlik balığı (levrek, çipura) kırmızı ete göre çok daha düşük emisyonlu ama yem kaynakları deniz ekosistemlerini etkileyebilir. Bilim ne diyor: Doğal avlanmış balık, çiftlik balığından genellikle daha düşük karbonlu (trol hariç). Hamsi ve sardalya en düşük etkili deniz ürünleri. Sağlık etkisi: Omega-3 yağ asitleri kalp sağlığını destekler. Haftada 2 porsiyon balık tüketimi önerilir. Türkiye'de durum: Türkiye üç denizle çevrili ama kişi başı balık tüketimi yılda sadece ~6.5 kg — Avrupa'nın en düşüklerinden. Hamsi, Karadeniz'in sürdürülebilir proteini. İpucu: Hamsi ve mevsim balıkları en düşük karbonlu protein kaynakları Daha düşük karbonlu alternatifler: Hamsi, sardalya, midye — doğal ve düşük etkili #### Yumurta — 4.5 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/yumurta Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/yumurta.md Kısa cevap: Yumurta karbon ayak izi 1 kg için 4,5 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 21 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 10. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 3300 litre/kg Neden: Yumurta, protein başına en verimli hayvansal ürünlerden biridir. Bir tavuk yılda ~300 yumurta üretir ve yem dönüşüm oranı çok iyidir. Bilim ne diyor: 100g protein başına 3.8 kg CO₂e — sığır etinin 1/7'si. Aminoasit profili açısından 'referans protein' kabul edilir. Sağlık etkisi: Tam protein kaynağı, B12 ve D vitamini deposu. Günde 1-2 yumurta çoğu sağlıklı yetişkin için güvenlidir. Türkiye'de durum: Türkiye dünya yumurta üretiminde ilk 10'da. Kişi başı tüketim yılda ~200 adet. Köy yumurtası vs. çiftlik yumurtası tartışması yaygın — karbon açısından fark minimal. İpucu: Et yerine yumurtalı yemekler (menemen, çılbır) çok daha yeşil Daha düşük karbonlu alternatifler: Baklagil proteini daha da düşük emisyonlu #### Pirinç — 4 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/pirinc Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/pirinc.md Kısa cevap: Pirinç karbon ayak izi 1 kg için 4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 19 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 11. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 2500 litre/kg Neden: Pirinç tarlalarının su altında kalması anaerobik koşullar yaratır ve bu ortamda bakteriler metan gazı üretir. Bu yüzden pirinç, tahıllar arasında en yüksek emisyona sahiptir. Bilim ne diyor: Emisyonların %72'si tarla aşamasından (metan) gelir. SRI (System of Rice Intensification) yöntemi emisyonları %50 azaltabilir. Sağlık etkisi: Gluten içermeyen enerji kaynağı. Tam tahıl (esmer pirinç) beyazdan daha besleyici. Türkiye'de durum: Türkiye'de pilav kültürü güçlü ama dünya ortalamasının çok altında pirinç tüketimi var. Bulgur, pirince mükemmel bir Türk alternatifi. İpucu: Bulgur pirincin 1/3'ü kadar emisyon üretir ve Türk mutfağının vazgeçilmezi Daha düşük karbonlu alternatifler: Bulgur (1.2 kg CO₂e), makarna (1.1 kg), freekeh #### Yoğurt — 3.5 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/yogurt Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/yogurt.md Kısa cevap: Yoğurt karbon ayak izi 1 kg için 3,5 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 17 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 12. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 1200 litre/kg Neden: Yoğurt sütten üretilir ama fermantasyon ve işleme aşamaları ek emisyon yaratır. Yine de et ve peynire göre çok daha düşük etkili. Bilim ne diyor: Süte göre biraz daha yüksek emisyon (işleme aşaması nedeniyle) ama probiyotik faydaları önemli sağlık artısıdır. Sağlık etkisi: Probiyotikler bağırsak sağlığını destekler. Ev yapımı yoğurt ambalaj atığını da azaltır. Türkiye'de durum: Türkiye'de kişi başı yoğurt tüketimi 29 kg/yıl — dünya ortalamasının çok üstünde. Ayran kültürü (10 kg/yıl) Türkiye'ye özgü. İpucu: Ev yapımı yoğurt hem daha sağlıklı hem ambalaj atığını sıfırlar Daha düşük karbonlu alternatifler: Ambalajsız, yerli üretim tercih et #### Tofu — 3.2 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/tofu Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/tofu.md Kısa cevap: Tofu karbon ayak izi 1 kg için 3,2 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 15 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,1 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 13. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 2500 litre/kg Neden: Soya fasulyesinden üretilir. Sığır etine kıyasla 19x daha az emisyon, protein başına çok verimli. Bilim ne diyor: 100g protein: ~2 kg CO₂e. Soya üretimi ormansızlaşma riski taşır ama Avrupa/TR kaynaklı soya düşük riskli. Sağlık etkisi: Tam bitki proteini, izoflavonlar, düşük doymuş yağ. Türkiye'de durum: Türkiye'de tüketimi az ama vegan/vejetaryen nüfus artıyor. İpucu: Sığır etinden 19x daha az — protein ihtiyacı için mükemmel Daha düşük karbonlu alternatifler: Mercimek, nohut, bezelye proteini #### Süt (inek) — 3.2 kg CO₂e/lt URL: https://www.yesiltercih.org/urun/sut-inek Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/sut-inek.md Kısa cevap: Süt (inek) karbon ayak izi 1 lt için 3,2 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 15 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,1 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 litre ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 1000 litre/lt Neden: Süt inekleri metan üretir ve yem üretimi için arazi kullanılır. Ancak süt, süt ürünleri içinde en düşük emisyona sahiptir — çünkü konsantre değildir. Bilim ne diyor: 1 litre süt = 3.2 kg CO₂e. Yulaf sütü = 0.9 kg, badem sütü = 0.7 kg, soya sütü = 1.0 kg CO₂e. Sağlık etkisi: Kalsiyum, B12 ve D vitamini kaynağı. Laktozu tolere edemeyen %30+ Türk nüfusu için alternatifler önemli. Türkiye'de durum: Türkiye dünya süt üretiminde 8. sırada. Kişi başı 39 kg içme sütü, 29 kg yoğurt, 10 kg ayran. Toplam ~253 kg süt eşdeğeri/yıl. İpucu: Yulaf sütü, inek sütünün 1/3'ü kadar emisyon üretir Daha düşük karbonlu alternatifler: Yulaf sütü (0.9 kg), badem sütü (0.7 kg), soya sütü (1.0 kg) #### Buğday / Un — 1.6 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/bugday-un Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/bugday-un.md Kısa cevap: Buğday / Un karbon ayak izi 1 kg için 1,6 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 8 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 27 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 14. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 1800 litre/kg Neden: Tahıl üretiminin temel taşı. Düşük emisyonlu ama dünyada en büyük toplam tarım arazisi kullanan ürün. Bilim ne diyor: Ekmek, makarna, bulgur hepsinin hammaddesi. TR dünyada 10. büyük buğday üreticisi. Sağlık etkisi: Tam buğday lif ve B vitamini deposu. Rafine un besin değeri düşük. Türkiye'de durum: Türkiye buğday üretiminde ilk 10. Yıllık ~20 milyon ton. Ekmek + makarna + bulgur hepsi buğdaydan. İpucu: Tam buğday ürünleri hem sağlıklı hem çevre dostu Daha düşük karbonlu alternatifler: Bulgur, tam buğday makarna, yulaf #### Domates — 1.4 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/domates Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/domates.md Kısa cevap: Domates karbon ayak izi 1 kg için 1,4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 7 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 23 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 15. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 214 litre/kg Neden: Mevsiminde ve açık alanda yetiştirilen domates çok düşük emisyonlu. Sera domatesinin karbon ayak izi 5-10 kat daha yüksek olabilir. Bilim ne diyor: Isıtılmış seralarda üretilen kış domatesi ~5 kg CO₂e/kg'a çıkabilir. Açık tarla domatesi 0.5-1.0 kg CO₂e/kg. Sağlık etkisi: Likopen deposu — prostat kanseri riskini azaltır. C vitamini ve potasyum kaynağı. Türkiye'de durum: Türkiye dünya domates üretiminde 3. sırada. Mevsim domatesi (Haziran-Ekim) çok düşük karbonlu, kış domatesi sera kaynaklı ve 5x daha yüksek emisyonlu. İpucu: Mevsiminde tüket: yazın domates, kışın kış sebzeleri. Sera domatesi 5x daha yüksek karbon üretir. Daha düşük karbonlu alternatifler: Kışın: turşu, salça, kurutulmuş domates #### Ekmek — 1.4 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/ekmek Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/ekmek.md Kısa cevap: Ekmek karbon ayak izi 1 kg için 1,4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 7 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 23 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 16. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 1600 litre/kg Neden: Ekmek nispeten düşük karbonlu bir gıda. Asıl sorun israf: Türkiye'de her gün 4.9 milyon ekmek çöpe gidiyor. Bilim ne diyor: Buğday tarımı düşük emisyonlu, ama fırın aşaması (enerji kullanımı) ve israf toplam etkiyi artırır. İsraf edilen her ekmek gereksiz yere üretilmiş karbon demektir. Sağlık etkisi: Tam buğday ekmeği lif, B vitamini ve mineral kaynağı. Beyaz ekmek ise hızlı karbonhidrat — GI indeksi yüksek. Türkiye'de durum: Türkiye dünyada kişi başı ekmek tüketiminde LİDER — yılda ~200 kg (Guinness Rekorlar Kitabı). Ancak günde 4.9 milyon somun israf ediliyor (TMO). İpucu: Ekmek israfını azaltmak Türkiye'nin en büyük bireysel gıda tasarrufu fırsatı Daha düşük karbonlu alternatifler: İhtiyacın kadar al, bayat ekmeği değerlendir (kıtır, ekmek aşı) #### Nohut — 1 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/nohut Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/nohut.md Kısa cevap: Nohut karbon ayak izi 1 kg için 1 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 5 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 17 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 17. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 4200 litre/kg Neden: Nohut, mercimek gibi bir baklagildir ve aynı çevresel avantajlara sahiptir: düşük emisyon, toprak zenginleştirme, yüksek protein. Bilim ne diyor: 100g protein başına sadece 0.7 kg CO₂e — sığır etinin 36 kat altında. Sağlık etkisi: Yüksek lif içeriği tokluk sağlar, diyabeti önlemeye yardımcı. Hummus formunda sağlıklı yağlarla birleşir. Türkiye'de durum: Türkiye dünya nohut tüketiminde 1 NUMARA. Leblebi, nohutlu pilav, hummus, falafel — Türk mutfağının en sürdürülebilir proteinleri. İpucu: Nohutlu pilav, kırmızı et pilavının 1/50'si kadar emisyon üretir Daha düşük karbonlu alternatifler: Mercimek, kuru fasulye, barbunya #### Mercimek — 0.9 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/mercimek Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/mercimek.md Kısa cevap: Mercimek karbon ayak izi 1 kg için 0,9 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 4 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 15 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 18. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 5900 litre/kg Neden: Mercimek bir süper gıda: baklagiller toprağa azot bağlayarak gübre ihtiyacını azaltır, tarımsal emisyonları düşürür ve protein açısından ete en yakın bitkisel kaynaktır. Bilim ne diyor: Sığır etinden 67x daha az emisyon üretir (100g protein başına). Baklagil tarımı toprağı zenginleştirir, sonraki ürünün gübre ihtiyacını %50 azaltır. Sağlık etkisi: Demir, çinko, lif ve folat deposu. Kan şekerini dengeler, kolesterolü düşürür. EAT-Lancet gezegen sağlığı diyetinin temel proteini. Türkiye'de durum: Türkiye dünyada kişi başı nohut tüketiminde LİDER (6.65 kg/yıl). Mercimek çorbası ulusal yemek. Bu gelenek zaten düşük karbonlu — korumamız gereken bir miras. İpucu: 1 kase mercimek çorbası ≈ 0.15 kg CO₂e, 1 hamburger ≈ 2.5 kg CO₂e — 17 kat fark! Daha düşük karbonlu alternatifler: Nohut, kuru fasulye, barbunya — tümü ultra düşük karbonlu protein #### Muz — 0.9 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/muz Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/muz.md Kısa cevap: Muz karbon ayak izi 1 kg için 0,9 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 4 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 15 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 19. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 790 litre/kg Neden: Uzak mesafeden gelse bile gemi taşımacılığı çok verimli olduğu için karbon ayak izi düşük. Uçakla taşınan meyvelerde çok farklı. Bilim ne diyor: Gemi nakliyesi tonkm başına uçağın 1/100'ü emisyon. 'Food miles' yanıltıcı — ne yediğin nasıl geldiğinden çok daha önemli. Sağlık etkisi: Potasyum, B6 vitamini, doğal enerji kaynağı. Türkiye'de durum: Türkiye'de Mersin/Antalya'da sınırlı üretim var. İthal muz bile düşük karbon. İpucu: Gemi taşımacılığı sayesinde uzak meyve bile düşük karbon Daha düşük karbonlu alternatifler: Yerli mevsim meyveleri (elma, nar, erik) #### Patates — 0.5 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/patates Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/patates.md Kısa cevap: Patates karbon ayak izi 1 kg için 0,5 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 2 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 8 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 20. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 290 litre/kg Neden: Patates çok verimli bir üründür: az su, az gübre, az arazi ile yüksek kalori üretir. En düşük karbonlu sebzelerden biridir. Bilim ne diyor: Hektar başına kalori üretiminde patates neredeyse tüm ürünleri geçer. Su ayak izi sadece 290 L/kg. Sağlık etkisi: C vitamini, potasyum ve lif kaynağı. Kızartma yerine haşlama/fırın tercih edilmeli. Türkiye'de durum: Türkiye'de yıllık 5+ milyon ton üretim. Dört mevsim bulunur, yerel ve düşük karbonlu. İpucu: Kızartma yerine fırın patates: hem sağlıklı hem enerji tasarrufu Daha düşük karbonlu alternatifler: Tüm kök sebzeler (havuç, pancar, kereviz) ultra düşük karbonlu #### Elma — 0.4 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/elma Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/elma.md Kısa cevap: Elma karbon ayak izi 1 kg için 0,4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 2 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 7 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 21. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 820 litre/kg Neden: Meyve ağaçları karbon emer ve meyve üretir — çifte fayda. Elma, en düşük karbonlu gıdalar arasındadır. Bilim ne diyor: Meyve bahçeleri karbon yutağıdır. Mevsiminde ve yerelde yetişen meyveler en düşük etkili gıdalardır. Sağlık etkisi: Lif, C vitamini ve antioksidan kaynağı. Türkiye'de durum: Türkiye dünya elma üretiminde 3. sırada. Amasya, Isparta, Niğde elmaları dünyaca ünlü. Mevsiminde (Eylül-Kasım) en taze ve en düşük karbonlu. İpucu: Mevsim meyvesi tüketmek kış serasından gelen ithal meyvenin 3-5x daha düşük etkili Daha düşük karbonlu alternatifler: Tüm yerli mevsim meyveleri: ayva, nar, erik, kayısı #### Fındık/Ceviz — 0.3 kg CO₂e/kg URL: https://www.yesiltercih.org/urun/findik-ceviz Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/findik-ceviz.md Kısa cevap: Fındık/Ceviz karbon ayak izi 1 kg için 0,3 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 1 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 5 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki gıda kategorisinde 22 ürün arasında 22. sırada. Kaynak: Poore & Nemecek 2018. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 kg ürün (perakende noktasında); metodoloji: Yaşam döngüsü analizi (LCA) meta-analizi; sistem sınırı: Arazi kullanımı değişikliğinden perakende rafına kadar (çiftlik, yem, işleme, taşıma, ambalaj ve perakende dahil; evde pişirme ve gıda atığı hariç); kapsam: Küresel medyan değer (Türkiye'ye özgü ölçüm değil). Değişkenlik: Poore & Nemecek (2018), aynı ürünün farklı üreticileri arasında çevresel etkinin 50 kata kadar değişebildiğini gösterir. Üretim yöntemi, verim, yem ve arazi kullanımı değeri belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 Su ayak izi: 9000 litre/kg Neden: Fındık ve ceviz ağaçları karbon EMER — yani arazi kullanımı etkisi negatiftir (ağaçlar atmosferden CO₂ çeker). Bu yüzden net etki çok düşüktür. Bilim ne diyor: Arazi kullanımı etkisi negatif (%−20): ağaçlar karbon yutağıdır. Su kullanımı yüksek olsa da karbon açısından süper düşük etkili. Sağlık etkisi: Omega-3 (ceviz), E vitamini (badem), kalp-koruyucu yağlar. Bir avuç (30g) günlük yeterli. Türkiye'de durum: Türkiye DÜNYA FINDIK ÜRETİMİNDE 1 NUMARA (%70+ küresel üretim). Karadeniz fındığı karbon negatif bir süper gıda — Türkiye'nin iklim avantajı. İpucu: Türk fındığı dünya fındık üretiminin %70'i — yerel, düşük karbonlu, sağlıklı atıştırmalık Daha düşük karbonlu alternatifler: Fındık, ceviz, badem, antep fıstığı — hepsi düşük karbonlu ### Kategori: Ulaşım Ulaşım Türkiye emisyonlarının %16'sını oluşturur (~91 Mt CO₂e). Karayolu %93. #### Uçak (kısa mesafe) — 0.255 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/ucak-kisa-mesafe Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/ucak-kisa-mesafe.md Kısa cevap: Uçak (kısa mesafe) karbon ayak izi 1 km için 0,255 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 1 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 4 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 1. sırada. Kaynak: DEFRA 2023. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 yolcu-km; metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (havacılık); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yolcu-km başına yakıt yanması ve yüksek irtifa (radyatif zorlama) etkisi; uçak üretimi ve havalimanı altyapısı hariç; kapsam: Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Yüksek irtifa etkisinin hesaba katılıp katılmaması değeri yaklaşık iki katına kadar değiştirir. Uçak tipi, doluluk ve kabin sınıfı (ekonomi/business) da belirleyicidir. Kaynak: UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 Neden: Yüksek irtifada salınan gazların ısınma etkisi yer seviyesindekinin 1.5-3 katıdır (radyatif zorlama). Bilim ne diyor: İstanbul-Ankara (~400 km) kişi başı ~55-60 kg CO₂. Yüksek irtifa etkisi dahil ~100-120 kg CO₂e. 2023'te 90.4 milyon iç hat yolcu. Sağlık etkisi: Yüksek irtifada kozmik radyasyon maruziyeti. Sık uçucularda jet lag ve uyku bozuklukları. Türkiye'de durum: 90.4 milyon iç hat yolcu (2023). İstanbul-Ankara en yoğun hat — YHT alternatifi aktif ama tercih edilmiyor. İpucu: 500 km altı mesafelerde YHT veya otobüs tercih et — %80 emisyon tasarrufu Daha düşük karbonlu alternatifler: YHT (5x daha az), otobüs (3.5x daha az) #### Benzinli Araba — 0.21 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/benzinli-araba Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/benzinli-araba.md Kısa cevap: Benzinli Araba karbon ayak izi 1 km için 0,21 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 1 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 3 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 2. sırada. Kaynak: EPA/DEFRA 2023. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 araç-km (araçtaki kişi sayısından bağımsız); metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (ulaşım); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yakıtın yanmasından kaynaklanan emisyonlar; araç üretimi, bakım ve yol altyapısı hariç; kapsam: ABD/Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Değer araç-km başınadır; araçtaki kişi sayısı arttıkça kişi başı emisyon düşer. Motor hacmi, araç yaşı, trafik ve sürüş tarzı yakıt tüketimini belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA). Greenhouse Gas Emissions from a Typical Passenger Vehicle. https://www.epa.gov/greenhouse-gas-emissions/greenhouse-gas-emissions-typical-passenger-vehicle | UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 Neden: Türkiye'de 31.3 milyon motorlu araç kayıtlı ve araç filosunun ortalama yaşı 14.3 yıl. Yaşlı araçlar daha fazla yakıt tüketir ve daha fazla emisyon üretir. Bilim ne diyor: 1 litre benzin yakıldığında 2.31 kg CO₂ açığa çıkar. Ortalama araç 100 km'de 7-8 litre harcar = 16-18.5 kg CO₂/100km. Sağlık etkisi: Egzoz gazları hava kirliliğinin #1 sebebi. İstanbul'da sürücüler yılda 105 saat trafikte kaybediyor — stres ve solunum hastalıkları artıyor. Türkiye'de durum: Karayolu taşımacılığı tek başına 84.5 Mt CO₂e üretiyor — tüm ulaşım emisyonlarının %93'ü. Türkiye'nin araç vergileri (%195 ÖTV) dünyada en yükseklerden biri ama emisyonu düşürmüyor. İpucu: Toplu taşıma özel araçtan kişi başı 3-5x daha az emisyon üretir Daha düşük karbonlu alternatifler: Metro/tramvay, otobüs, bisiklet, yürüyüş #### Uçak (uzun mesafe) — 0.195 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/ucak-uzun-mesafe Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/ucak-uzun-mesafe.md Kısa cevap: Uçak (uzun mesafe) karbon ayak izi 1 km için 0,195 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 929 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 3 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 3. sırada. Kaynak: DEFRA 2023. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 yolcu-km; metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (havacılık); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yolcu-km başına yakıt yanması ve yüksek irtifa (radyatif zorlama) etkisi; uçak üretimi ve havalimanı altyapısı hariç; kapsam: Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Yüksek irtifa etkisinin hesaba katılıp katılmaması değeri yaklaşık iki katına kadar değiştirir. Uçak tipi, doluluk ve kabin sınıfı (ekonomi/business) da belirleyicidir. Kaynak: UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 Neden: Uzun mesafe uçuşlar kısa mesafeden kişi-km başına biraz verimli ama toplam mesafe çok yüksek olduğu için tek bir uçuş devasa emisyon üretir. Bilim ne diyor: İstanbul-New York: ~1,500 kg CO₂e (yüksek irtifa dahil). Tek bir transatlantik uçuş ortalama bir Türk'ün 3 aylık emisyonu. Sağlık etkisi: Uzun uçuşlarda DVT riski, jet lag, dehidrasyon. Türkiye'de durum: 2023'te 27.6 milyon uluslararası yolcu. Turizm sektörü büyük pay. İpucu: Offset yapma yerine uçuş sayısını azalt — offset'in gerçek etkisi tartışmalı Daha düşük karbonlu alternatifler: Tren (Avrupa seferleri), video konferans (iş seyahati) #### Dizel Araba — 0.17 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/dizel-araba Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/dizel-araba.md Kısa cevap: Dizel Araba karbon ayak izi 1 km için 0,17 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 810 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 3 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 4. sırada. Kaynak: DEFRA 2023. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 araç-km (araçtaki kişi sayısından bağımsız); metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (ulaşım); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yakıtın yanmasından kaynaklanan emisyonlar; araç üretimi, bakım ve yol altyapısı hariç; kapsam: ABD/Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Değer araç-km başınadır; araçtaki kişi sayısı arttıkça kişi başı emisyon düşer. Motor hacmi, araç yaşı, trafik ve sürüş tarzı yakıt tüketimini belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 Neden: Dizel motorlar benzinden %15-20 daha verimli ama NOx ve partikül emisyonu çok yüksek. Bilim ne diyor: CO₂ açısından benzinden düşük ama hava kalitesi açısından daha kötü. Euro 6 standartları farkı azalttı. Sağlık etkisi: Dizel partikülleri akciğer kanseri riskini artırır. Avrupa'da birçok şehirde yasaklanıyor. Türkiye'de durum: Türkiye'de ticari araçların çoğu dizel. Kamyon/TIR filosu büyük emisyon kaynağı. İpucu: Yeni araç alacaksan EV veya hibrit düşün Daha düşük karbonlu alternatifler: EV, hibrit, toplu taşıma #### Elektrikli Araç (TR) — 0.07 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/elektrikli-arac Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/elektrikli-arac.md Kısa cevap: Elektrikli Araç (TR) karbon ayak izi 1 km için 0,07 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 333 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 1 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 5. sırada. Kaynak: IEA + Ember 2024. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 araç-km (araçtaki kişi sayısından bağımsız); metodoloji: Şebeke emisyon yoğunluğu × araç enerji tüketimi; sistem sınırı: Kullanım aşaması: Türkiye şebeke elektriğiyle şarj; araç ve batarya üretimi hariç; kapsam: Türkiye (2024 şebeke karması). Değişkenlik: Şarj edilen elektriğin kaynağına bağlıdır: evde güneş enerjisiyle şarjda değer düşer, kömür payının yüksek olduğu saatlerde yükselir. Batarya üretimi aracın başlangıçta taşıdığı karbon yükünü artırır. Kaynak: International Energy Agency (IEA). Uluslararası Enerji Ajansı — Türkiye enerji istatistikleri. https://www.iea.org/countries/turkiye | Ember (2024). Türkiye Elektrik Görünümü 2024. https://ember-energy.org/tr/analizler/turkiye-elektrik-gorunumu-2024/ Neden: Türkiye şebekesinin %45'i yenilenebilir enerjiden oluşuyor (2024). Bu nedenle EV'ler benzinli araçlardan %60 daha düşük emisyonlu bile olsa fosil %55'lik pay nedeniyle sıfır değil. Bilim ne diyor: TR şebeke emisyon faktörü: ~0.40 kg CO₂/kWh. EV 100 km'de ~15-18 kWh tüketir = ~6-7 kg CO₂. Benzinli araç: ~17 kg CO₂. Sağlık etkisi: Egzoz gazı yok = şehir hava kalitesine katkı. Gürültü kirliliği azalır. Türkiye'de durum: TOGG Türkiye'nin yerli EV'si. 2024'te EV satışları artıyor ancak şarj altyapısı hâlâ sınırlı. Şebeke yenilenebilir payı arttıkça EV'ler daha da yeşil olacak. İpucu: Türkiye şebekesiyle bile benzinden %60 daha az emisyon — şebeke yeşildikçe etki artacak Daha düşük karbonlu alternatifler: Toplu taşıma hâlâ EV'den bile daha düşük kişi başı emisyon #### Şehirlerarası Otobüs — 0.04 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/otobus Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/otobus.md Kısa cevap: Şehirlerarası Otobüs karbon ayak izi 1 km için 0,04 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 190 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 1 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 6. sırada. Kaynak: DEFRA 2023. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 yolcu-km; metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (toplu taşıma); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yolcu-km başına düşen yakıt/enerji emisyonu; araç üretimi ve altyapı hariç; kapsam: Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Değer ortalama doluluk oranına göre hesaplanır; dolu seferlerde kişi başı emisyon düşer, boş seferlerde yükselir. Elektrikli raylı sistemlerde şebekenin karbon yoğunluğu belirleyicidir. Kaynak: UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 Neden: Otobüs kişi başına özel araçtan 4x daha verimli. 45 kişilik dolu bir otobüs, 45 özel aracın işini yapar. Bilim ne diyor: Kişi başı 30-50g CO₂/km. Doluluk oranı arttıkça verimlilik artar. Sağlık etkisi: Daha az stres (trafikle uğraşmama), daha az kaza riski, fiziksel aktivite (durağa yürüme). Türkiye'de durum: Türkiye'nin şehirlerarası otobüs ağı dünyanın en gelişmişlerinden. Ankara-İstanbul otobüs yolculuğu ~15 kg CO₂ (uçak ~55 kg). İpucu: Ankara-İstanbul otobüs: ~15 kg CO₂ vs uçak: ~55 kg CO₂ — 3.5x tasarruf Daha düşük karbonlu alternatifler: YHT (daha da düşük: ~10 kg CO₂) #### YHT (Yüksek Hızlı Tren) — 0.03 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/yht-tren Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/yht-tren.md Kısa cevap: YHT (Yüksek Hızlı Tren) karbon ayak izi 1 km için 0,03 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 143 metre yol gitmeye eşdeğerdir. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 7. sırada. Kaynak: DEFRA 2023 + TR YHT çalışması. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 yolcu-km; metodoloji: Resmi sera gazı dönüşüm faktörü (toplu taşıma); sistem sınırı: Kullanım aşaması: yolcu-km başına düşen yakıt/enerji emisyonu; araç üretimi ve altyapı hariç; kapsam: Birleşik Krallık resmi faktörleri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Değer ortalama doluluk oranına göre hesaplanır; dolu seferlerde kişi başı emisyon düşer, boş seferlerde yükselir. Elektrikli raylı sistemlerde şebekenin karbon yoğunluğu belirleyicidir. Kaynak: UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 | TR YHT çalışması. Türkiye YHT ağı emisyon azaltımı akademik analizi. Neden: YHT en düşük karbonlu motorlu ulaşımdır. Elektrikle çalışır ve kişi başı emisyon özel aracın 1/5'idir. Bilim ne diyor: Türkiye'nin YHT ağı 16 yılda 97 milyon yolcu taşıdı. Ankara-Konya hattı %66 modal pay kazandı. Akademik analiz mevcut YHT ağının yılda 24.300 ton CO₂ azalttığını hesapladı. Sağlık etkisi: Uçağa göre daha az radyasyon maruziyeti, daha az jet lag, daha az stres. Türkiye'de durum: Ankara-İstanbul YHT: ~10 kg CO₂ (uçak ~55 kg — 5.5x daha az). Ankara-Konya, Ankara-Sivas hatları aktif. Yeni hatlar planlanıyor. İpucu: Ankara-İstanbul: YHT ~10 kg CO₂ vs uçak ~55 kg — en yeşil şehirlerarası ulaşım Daha düşük karbonlu alternatifler: Otobüs de iyi bir alternatif (~15 kg CO₂) #### Bisiklet / Yürüyüş — 0 kg CO₂e/km URL: https://www.yesiltercih.org/urun/bisiklet-yuruyus Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/bisiklet-yuruyus.md Kısa cevap: Bisiklet / Yürüyüş doğrudan karbon emisyonu üretmez: 1 km için 0 kg CO₂e. Sitedeki ulaşım kategorisinde 8 ürün arasında 8. sırada. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 km; metodoloji: Doğrudan emisyon yok (fiziksel sıfır); sistem sınırı: Yalnızca hareket sırasındaki doğrudan emisyon; bisiklet üretimi ve kişinin ek besin tüketimi hariç; kapsam: Evrensel. Değişkenlik: Yaşam döngüsü bakışında bisiklet üretimi ve ek besin tüketimi küçük bir emisyon ekler; yine de motorlu ulaşımın çok altında kalır. Neden: Sıfır doğrudan emisyon + sağlık bonusu. Araçsız yaşam yılda ~2.4 ton CO₂e tasarruf — bireysel en yüksek etkili iklim eylemi. Bilim ne diyor: Wynes & Nicholas (2017): araçsız yaşam #1 bireysel iklim eylemi. Bisiklet kalp hastalığı riskini %50 azaltır. Sağlık etkisi: Düzenli bisiklet kullanımı kalp hastalığı riskini %50, diyabet riskini %30 azaltır. Mental sağlığa olumlu etki. Türkiye'de durum: İstanbul İsbike, İzmir Bisim mevcut. Altyapı gelişiyor ama yetersiz. İpucu: 5 km altı mesafelerde bisiklet veya yürüyüş en hızlı ve en yeşil seçenek Daha düşük karbonlu alternatifler: E-scooter, toplu taşıma + yürüyüş kombinasyonu ### Kategori: Enerji & Ev Enerji sektörü Türkiye emisyonlarının %72'sini oluşturur. Konut: ~50 Mt CO₂e/yıl. #### Doğalgaz — 2 kg CO₂e/m³ URL: https://www.yesiltercih.org/urun/dogalgaz Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/dogalgaz.md Kısa cevap: Doğalgaz karbon ayak izi 1 m³ için 2 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 10 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 33 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: IPCC. Veri kartı: fonksiyonel birim: Yakılan 1 m³ doğalgaz; metodoloji: Yakıt yanma emisyon faktörü (IPCC varsayılan değeri); sistem sınırı: Yanma sırasında açığa çıkan CO₂; çıkarım, iletim ve boru hattı metan sızıntıları hariç; kapsam: Küresel varsayılan faktör. Değişkenlik: Gazın bileşimi ve ısıl değeri faktörü az miktarda değiştirir; tedarik zincirindeki metan sızıntıları dahil edilirse değer yükselir. Kaynak: IPCC (2006). 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories (yakıt yanma emisyon faktörleri). https://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/2006gl/ Neden: Doğalgaz Türkiye'de evlerin %50-55'inin ısınma kaynağı. Kömürden temiz ama yine de fosil yakıt. Isı pompası 3x daha verimli alternatif. Bilim ne diyor: 1 m³ doğalgaz = 2.0 kg CO₂. Konut ısınması Türkiye emisyonlarının ~%10'u (~50 Mt CO₂e/yıl). Isı pompası aynı ısıyı 1/3 enerjiyle üretir. Sağlık etkisi: Kapalı alanda yanlış kullanım CO zehirlenmesine neden olabilir. Havalandırma kritik. Türkiye'de durum: Doğalgaz nüfusun %80+'ına ulaştı. Kış aylarında konut tüketimi faturanın %65-70'ini oluşturur. Isı yalıtımı en etkili tasarruf yöntemi. İpucu: Ev yalıtımı doğalgaz tüketimini %40 azaltır — hem fatura hem karbon tasarrufu Daha düşük karbonlu alternatifler: Isı pompası, güneş kolektörü, bina yalıtımı #### Duş (8 dakika, sıcak) — 1.7 kg CO₂e/duş URL: https://www.yesiltercih.org/urun/dus-8-dk Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/dus-8-dk.md Kısa cevap: Duş (8 dakika, sıcak) karbon ayak izi 1 duş için 1,7 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 8 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 28 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: UK Energy Trust. Veri kartı: fonksiyonel birim: 8 dakikalık 1 sıcak duş; metodoloji: Kullanım aşaması enerji tüketimi tahmini; sistem sınırı: Suyu ısıtma ve cihazın enerji tüketimi; cihaz üretimi, su arıtma ve atık su hariç; kapsam: Birleşik Krallık verileri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Cihazın verimlilik sınıfı, su ısıtma yöntemi (elektrik, doğalgaz, güneş) ve şebekenin karbon yoğunluğu sonucu belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: UK Energy Trust. UK Energy Trust — evsel sıcak su tüketimi tahminleri. Neden: Sıcak su ısıtmak evin enerji tüketiminin %10-15'ini oluşturur. 8 dakikalık duş ~80 litre sıcak su kullanır. Bilim ne diyor: 4 dakikaya kısaltmak emisyonu ve su kullanımını yarı yarıya azaltır. Düşük akışlı duş başlığı %30 daha az su kullanır. Sağlık etkisi: Aşırı sıcak su cildi kurutur. Ilık su (38°C) cilt sağlığı için ideal. Türkiye'de durum: Doğalgazla ısıtılan su Türkiye'de en yaygın. Güneş kolektörlü su ısıtıcılar Güneydoğu ve Akdeniz'de yaygın ve neredeyse sıfır karbonlu. İpucu: 4 dakika duş + düşük akışlı başlık = yıllık ~310 kg CO₂ + 14,600 litre su tasarrufu Daha düşük karbonlu alternatifler: Güneş enerjili su ısıtıcı (güney bölgelerde ideal) #### Çamaşır Yıkama (60°C) — 0.6 kg CO₂e/yıkama URL: https://www.yesiltercih.org/urun/camasir-60 Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/camasir-60.md Kısa cevap: Çamaşır Yıkama (60°C) karbon ayak izi 1 yıkama için 0,6 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 3 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 10 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: UK DEFRA. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 çamaşır makinesi yıkama döngüsü (60°C); metodoloji: Kullanım aşaması enerji tüketimi tahmini; sistem sınırı: Suyu ısıtma ve cihazın enerji tüketimi; cihaz üretimi, su arıtma ve atık su hariç; kapsam: Birleşik Krallık verileri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Cihazın verimlilik sınıfı, su ısıtma yöntemi (elektrik, doğalgaz, güneş) ve şebekenin karbon yoğunluğu sonucu belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: UK DEFRA. UK DEFRA yayınları (Çevre, Gıda ve Köy İşleri Bakanlığı). https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-environment-food-rural-affairs Neden: Çamaşır makinesinin enerji tüketiminin %90'ı suyu ısıtmak için harcanır. Sıcaklığı düşürmek doğrudan emisyonu düşürür. Bilim ne diyor: 60°C'den 30°C'ye düşürmek emisyonu %50 azaltır. Çoğu günlük kıyafet 30°C'de temizlenir. Haftada 4 yıkama yapan biri yılda 62 kg CO₂ tasarruf eder. Sağlık etkisi: 30°C de çoğu bakteri için yeterli. Yatak çarşafları ve havlular için 60°C hâlâ önerilir. Türkiye'de durum: Türkiye'de elektrik faturası yüksek olduğu için bu aynı zamanda ekonomik bir tasarruf: yıllık ~50 kWh = ~30-50 TL. İpucu: 30°C'de yıka: %50 daha az karbon, çoğu kıyafet için yeterli Daha düşük karbonlu alternatifler: Soğuk yıkama programı, tam dolu makine çalıştır #### Elektrik (TR şebekesi) — 0.47 kg CO₂e/kWh URL: https://www.yesiltercih.org/urun/elektrik-turkiye Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/elektrik-turkiye.md Kısa cevap: Elektrik (TR şebekesi) karbon ayak izi 1 kWh için 0,47 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 2 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 8 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: Ember 2024 + IEA. Veri kartı: fonksiyonel birim: Tüketilen 1 kWh şebeke elektriği; metodoloji: Şebeke emisyon yoğunluğu (elektrik üretim karmasına göre); sistem sınırı: Elektrik üretimindeki emisyonlar; santral inşası ve yakıt tedarik zinciri dahil olmayabilir; kapsam: Türkiye. Değişkenlik: Yıl, mevsim ve saate göre üretim karması değiştiği için değer dalgalanır; yenilenebilir payı arttıkça düşer. Kaynak: Ember (2024). Türkiye Elektrik Görünümü 2024. https://ember-energy.org/tr/analizler/turkiye-elektrik-gorunumu-2024/ | International Energy Agency (IEA). Uluslararası Enerji Ajansı — Türkiye enerji istatistikleri. https://www.iea.org/countries/turkiye Neden: Türkiye'nin elektrik şebekesi hâlâ %35 kömür, %19 doğalgazla çalışıyor. Ancak %45 yenilenebilir enerji payı hızla artıyor — 2024'te güneş kapasitesi 2.5 yılda ikiye katlandı (19.8 GW). Bilim ne diyor: TR şebeke emisyon faktörü: ~0.47 kg CO₂/kWh. AB ortalaması: ~0.22 kg. Türkiye 2024'te Avrupa'nın en büyük kömürlü elektrik üreticisi oldu (Almanya'yı geçti). Sağlık etkisi: Kömürlü santraller hava kirliliğinin ana kaynağı. PM2.5 ve SO₂ solunum hastalıklarına neden olur. Türkiye'de durum: Ortalama Türk hanesi yılda ~2,760 kWh tüketir (~230 kWh/ay). OECD ortalamasının altında ama artıyor. LED'e geçiş %75 tasarruf sağlar. İpucu: LED ampul: %75 daha az enerji. Beklemede bırakılan cihazları kapat: yıllık ~100 kWh tasarruf Daha düşük karbonlu alternatifler: Güneş paneli (net metering ile) uzun vadede hem maliyet hem karbon azaltır #### Çamaşır Yıkama (30°C) — 0.3 kg CO₂e/yıkama URL: https://www.yesiltercih.org/urun/camasir-30 Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/camasir-30.md Kısa cevap: Çamaşır Yıkama (30°C) karbon ayak izi 1 yıkama için 0,3 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 1 km yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 5 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: UK DEFRA. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 çamaşır makinesi yıkama döngüsü (30°C); metodoloji: Kullanım aşaması enerji tüketimi tahmini; sistem sınırı: Suyu ısıtma ve cihazın enerji tüketimi; cihaz üretimi, su arıtma ve atık su hariç; kapsam: Birleşik Krallık verileri (Türkiye için yaklaşık değer). Değişkenlik: Cihazın verimlilik sınıfı, su ısıtma yöntemi (elektrik, doğalgaz, güneş) ve şebekenin karbon yoğunluğu sonucu belirgin biçimde değiştirir. Kaynak: UK DEFRA. UK DEFRA yayınları (Çevre, Gıda ve Köy İşleri Bakanlığı). https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-environment-food-rural-affairs Neden: Soğuk yıkama çoğu kıyafet için yeterli ve emisyonu yarı yarıya azaltır. Bilim ne diyor: Modern deterjanlar 30°C'de bile etkili. Enerji tasarrufu %50. Sağlık etkisi: Kumaş ömrünü de uzatır — sıcak su lifleri bozar. Türkiye'de durum: TR'de soğuk yıkama bilinci artıyor. İpucu: Soğuk yıkama çoğu kıyafet için yeterli Daha düşük karbonlu alternatifler: Tam dolu makine, düşük sıcaklık #### Video İzleme (1 saat) — 0.036 kg CO₂e/saat URL: https://www.yesiltercih.org/urun/video-izleme-1-saat Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/video-izleme-1-saat.md Kısa cevap: Video İzleme (1 saat) karbon ayak izi 1 saat için 0,036 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 171 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 1 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: IEA 2020 + Carbon Trust 2021. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 saat video akışı; metodoloji: Enerji tüketimi tahmini (veri merkezi, iletim ağı ve cihaz); sistem sınırı: Veri merkezi, iletim ağı ve izleme cihazının elektrik tüketimi; cihaz üretimi hariç; kapsam: Küresel/Avrupa ortalama tahmini. Değişkenlik: Ekran boyutu, çözünürlük, bağlantı türü (mobil/sabit) ve şebekenin karbon yoğunluğu sonucu birkaç kat değiştirebilir. Kaynak: George Kamiya (2020). The carbon footprint of streaming video: fact-checking the headlines (2019 için merkezi tahmin: saatte 36 g CO₂). International Energy Agency (IEA). https://www.iea.org/commentaries/the-carbon-footprint-of-streaming-video-fact-checking-the-headlines | Carbon Trust (2021). Carbon impact of video streaming (Avrupa'da 1 saat isteğe bağlı video ≈55 g CO₂e). https://www.carbontrust.com/sites/default/files/documents/resource/public/Carbon-impact-of-video-streaming.pdf Neden: Dijital karbon ayak izi düşük ama hızla büyüyor. İnternetin toplam enerji tüketimi bazı ülkelerin tüketimini aşıyor. Bilim ne diyor: 1 saat HD streaming ≈ 36-55g CO₂. Netflix kendi hesaplamasına göre 100g'ın altında. Yıllık 2 saat/gün izleme ≈ 26-40 kg CO₂ — bir kot pantolon kadar. Sağlık etkisi: Ekran süresi uyku kalitesini etkiler. Mavi ışık filtresi ve molalar önerilir. Türkiye'de durum: Türkiye'de günlük internet kullanımı ortalama 7.5 saat. Dijital karbon ayak izi bireysel olarak düşük ama toplam büyüyor. İpucu: WiFi mobil veriden 5x daha enerji verimli. Video kalitesini düşürmek de tasarruf sağlar Daha düşük karbonlu alternatifler: Kitap, podcast (video yok = daha düşük), açık hava etkinlikleri ### Kategori: Tüketim & Moda Moda sektörü küresel emisyonların %8-10'unu üretir. Türkiye dünya tekstil ihracatında 5. sıra. #### Dizüstü Bilgisayar — 300 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/dizustu-bilgisayar Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/dizustu-bilgisayar.md Kısa cevap: Dizüstü Bilgisayar karbon ayak izi 1 adet için 300 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 1429 km yol gitmeye ve bir ağacın 13,6 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 1. sırada. Kaynak: Dell PCF (Latitude E5540). Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: Dell Inc. / MIT Materials Systems Laboratory (PAIA). Carbon Footprint of a Dell Latitude E5540 (PAIA ürün karbon ayak izi beyanı; ABD'de kullanımda toplam ≈311 kg CO₂e, üretim payı %74). https://i.dell.com/sites/csdocuments/Corporate_corp-Comm_Documents/en/PCF-WP-E5540.pdf Neden: Üretim %75-85: yongaset, ekran, pil, montaj. 230 model analizi ort: 331 kg CO₂e. Kullanım ömrünü 4→6 yıl uzatmak yıllık emisyonu %30 azaltır. Bilim ne diyor: Yeniden üretilmiş (refurbished) laptop yenisinin 1/5'i kadar emisyon. Ram/SSD yükseltmesi ömrü uzatır. Sağlık etkisi: Ergonomik kullanım önemli. Harici klavye + yükseltici ile boyun/sırt ağrısını azalt. Türkiye'de durum: Refurbished laptop pazarı Türkiye'de büyüyor. Hepsiburada, Trendyol'da seçenekler artıyor. İpucu: Yenilenmiş (refurbished) ürünler %70 daha az. 6+ yıl kullan veya SSD yükseltmesi yap. Daha düşük karbonlu alternatifler: Refurbished, SSD yükseltme, tamir #### Akıllı Telefon — 70 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/akilli-telefon Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/akilli-telefon.md Kısa cevap: Akıllı Telefon karbon ayak izi 1 adet için 70 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 333 km yol gitmeye ve bir ağacın 3,2 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 2. sırada. Kaynak: Apple ESG 2023/24. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: Apple Inc. (2024). Apple — Ürün Çevre Raporları. https://www.apple.com/environment/ Neden: %80 üretim aşamasından: nadir toprak elementleri madenciliği, yongaset üretimi, montaj. iPhone 16 Pro: 66 kg CO₂e. Kullanım (%18) düşük. Bilim ne diyor: Üretimin baskın olması şu demek: telefonu 1 yıl daha uzun kullanmak emisyonu %25 azaltır. 2 yıldan 4 yıla geçiş %50 azaltır. Sağlık etkisi: Mavi ışık, uyku bozukluğu, dijital bağımlılık riskleri. Türkiye'de durum: Türkiye'de telefon değiştirme sıklığı ort. 2-3 yıl. 4 yıla uzatmak ~30 kg CO₂ tasarruf. İpucu: 3+ yıl kullanmak karbon etkiyi yarıya indirir. İkinci el telefon %80+ tasarruf. Daha düşük karbonlu alternatifler: İkinci el, tamir, uzun kullanım #### Kot Pantolon — 33.4 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/kot-pantolon Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/kot-pantolon.md Kısa cevap: Kot Pantolon karbon ayak izi 1 adet için 33,4 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 159 km yol gitmeye ve bir ağacın 1,5 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 3. sırada. Kaynak: Levi's LCA 2015. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: Levi Strauss & Co. (2015). The Life Cycle of a Jean: Levi's 501 yaşam döngüsü analizi (ABD, Avrupa ve Asya pazarları). https://www.levistrauss.com/2015/03/26/3-surprising-insights-about-those-501-jeans/ Su ayak izi: 3781 litre/adet Neden: Bir kot pantolon ortalama 20-33 kg CO₂e üretir (Levi's referans LCA'sı 33.4 kg). Pamuk tarımı, boyama, yıkama ve taşıma hepsinin payı var. Üretim emisyonların %55-80'ini oluşturur. Bilim ne diyor: Levi's 501 LCA: 33.4 kg CO₂e + 3,781 litre su. Kullanım aşaması (yıkama-kurutma) %20-40 arası. Ortalama bir giysi artık sadece 7-10 kez giyiliyor — 15 yılda %35 düşüş. Sağlık etkisi: Fast fashion'ın psikolojik etkisi: sürekli yenilik baskısı, tüketim bağımlılığı. Türkiye'de durum: Türkiye dünya tekstil ihracatında 5., AB'nin 2. büyük tedarikçisi ($31.2 milyar/yıl). Aynı zamanda dünyanın 2. büyük organik pamuk üreticisi. İpucu: İkinci el kot almak %80 tasarruf. Bir kotu 2 yıl giymek karbon etkiyi yarıya indirir Daha düşük karbonlu alternatifler: İkinci el, takas, tamir, organik pamuk sertifikalı #### Spor Ayakkabı — 14 kg CO₂e/çift URL: https://www.yesiltercih.org/urun/spor-ayakkabi Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/spor-ayakkabi.md Kısa cevap: Spor Ayakkabı karbon ayak izi 1 çift için 14 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 67 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,6 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Kaynak: MIT 2013. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 çift ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: Lynette Cheah vd. (2013). Manufacturing-focused emissions reductions in footwear production. Journal of Cleaner Production, 44, 18-29 (MIT Materials Systems Laboratory). https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2012.11.037 Su ayak izi: 2200 litre/çift Neden: Üretim %68+: hammadde işleme + montaj (30+ parça, 360+ işlem adımı). Nakliye %10-15. Bilim ne diyor: Ortalama spor ayakkabı 30+ farklı malzeme içerir — geri dönüşüm neredeyse imkânsız. Sağlık etkisi: Kaliteli ayakkabı yaralanma riskini azaltır. Türkiye'de durum: Türkiye ayakkabı üretiminde Avrupa 2. Yerli markalar daha kısa tedarik zinciri = daha düşük nakliye. İpucu: Uzun ömürlü ve tamir edilebilir marka tercih et Daha düşük karbonlu alternatifler: Tamir, yerli üretim, doğal malzeme #### Tişört (pamuklu) — 7 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/tisort Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/tisort.md Kısa cevap: Tişört (pamuklu) karbon ayak izi 1 adet için 7 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 33 km yol gitmeye ve bir ağacın 0,3 yılda emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 4. sırada. Kaynak: Carbon Trust + TR LCA. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: Carbon Trust. Carbon Trust — ürün karbon ayak izi çalışmaları. https://www.carbontrust.com/ | TR LCA. Türkiye tekstil üretimi yaşam döngüsü analizi. Su ayak izi: 2700 litre/adet Neden: Pamuk tarımı + boyama + taşıma. Kumaş boyama dünya tatlı su kirliliğinin %20'sinden sorumlu. Bir Türk araştırması 175g tişörtte 8.46 kg CO₂e ölçtü. Bilim ne diyor: Tüketici davranışı emisyonun %64 varyansını açıklıyor — çamaşır kurutma makinesi en büyük artırıcı. Sağlık etkisi: Sentetik kumaşlar (polyester) mikroplastik salıyor: yıkamada 700,000+ lif. Türkiye'de durum: Türkiye dünyanın 2. organik pamuk üreticisi. Yerli organik pamuk tişört daha sürdürülebilir. İpucu: Daha az ama kaliteli al. Kurutma makinesi yerine asarak kurut. Daha düşük karbonlu alternatifler: Organik pamuk, ikinci el, doğal kurutma #### PET Şişe (0.5L) — 0.08 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/pet-sise Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/pet-sise.md Kısa cevap: PET Şişe (0.5L) karbon ayak izi 1 adet için 0,08 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 381 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 1 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 5. sırada. Kaynak: NIH PET şişe LCA özeti. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: U.S. National Institutes of Health — Environmental Management System. Single-use PET water bottles: environmental impact (500 mL şişe için reçine üretimi 0,038–0,063 + şişe imalatı 0,034–0,046 kg CO₂e). https://nems.nih.gov/Documents/PETWaterBottlesEnvironmentalImpact.pdf Neden: Üretim + doldurma + nakliye + bertaraf. Türkiye'de geri dönüşüm oranı %12 (AB ort: %50+). %90 çöp dolgu sahasına gidiyor. Bilim ne diyor: Tek kullanımlık plastik yasakları AB'de yaygınlaşıyor, TR'de sınırlı. Sağlık etkisi: Mikroplastik sağlık endişesi. BPA içermeyen şişeler tercih edilmeli. Türkiye'de durum: Geri dönüşüm oranı %12 (cam: %14 vs AB %80). Sıfır Atık Projesi var ama yetersiz. İpucu: Matara kullanımı yılda ~25 kg CO₂ tasarruf Daha düşük karbonlu alternatifler: Matara, cam şişe, çeşme suyu #### Plastik Poşet — 0.04 kg CO₂e/adet URL: https://www.yesiltercih.org/urun/plastik-poset Markdown: https://www.yesiltercih.org/urun/plastik-poset.md Kısa cevap: Plastik Poşet karbon ayak izi 1 adet için 0,04 kg CO₂e'dir. Bu, benzinli bir otomobille yaklaşık 190 metre yol gitmeye ve bir ağacın yaklaşık 1 günde emdiği CO₂'ye eşdeğerdir. Sitedeki tüketim & moda kategorisinde 6 ürün arasında 6. sırada. Kaynak: UK DEFRA. Veri kartı: fonksiyonel birim: 1 adet ürün; metodoloji: Ürün yaşam döngüsü analizi (üretici veya kurum raporu); sistem sınırı: Raporun kapsamına göre: hammadde, üretim ve taşıma; çoğu raporda kullanım ve bertaraf aşamaları da dahil; kapsam: Küresel ürün ortalaması. Değişkenlik: Model, malzeme, üretim yerindeki enerji karması ve kullanım ömrü sonucu belirgin biçimde değiştirir. Üretici beyanları her zaman bağımsız olarak doğrulanmış değildir. Kaynak: UK DEFRA. UK DEFRA yayınları (Çevre, Gıda ve Köy İşleri Bakanlığı). https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-environment-food-rural-affairs Neden: Üretim + bertaraf. Plastik poşetler okyanusta en yaygın atıklardan. 2019'dan beri Türkiye'de ücretli ama kullanım hâlâ yüksek. Bilim ne diyor: Bez torba ~130 kullanımdan sonra plastikten daha düşük karbonlu hale gelir. Uzun vadede her zaman tercih. Sağlık etkisi: Mikroplastik gıda zincirini kirletiyor. Türkiye'de durum: 2019 poşet ücreti sonrası kullanım %75 düştü ama hâlâ milyarlarca poşet tüketiliyor. İpucu: Bez torba 50+ kullanımda karbon pozitif olur Daha düşük karbonlu alternatifler: Bez torba, file, kâğıt poşet ## Karşılaştırmalar URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir ### Sığır eti mi mercimek mi? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/sigir-eti-vs-mercimek 1 kg için Sığır Eti (kırmızı et) 60 kg CO₂e, Mercimek 0,9 kg CO₂e'dir. Mercimek daha düşük karbonludur: fark 59,1 kg CO₂e/kg; sığır eti yaklaşık 67 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Fark, sığırın sindirim sırasında ürettiği metandan (enterik fermantasyon) ve otlak ile yem için gereken geniş araziden gelir. Mercimek ise havadaki azotu toprağa bağlayan bir baklagildir; sentetik gübre ihtiyacı düşüktür ve hayvansal dönüşüm kaybı yoktur. Koşullar: Kilogram başına karşılaştırma iki gıdanın besin değerini eşitlemez; ancak protein bazında da fark çok büyük kalır. Düşük etkili sığır üreticileri ortalamanın çok altında olabilir, yine de en verimli sığır eti bile baklagillerin üzerinde kalır. ### Sığır eti mi tavuk mu? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/sigir-eti-vs-tavuk 1 kg için Sığır Eti (kırmızı et) 60 kg CO₂e, Tavuk 6,1 kg CO₂e'dir. Tavuk daha düşük karbonludur: fark 53,9 kg CO₂e/kg; sığır eti yaklaşık 9,8 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Tavuk geviş getirmez, dolayısıyla enterik metan üretmez. Yemi ete dönüştürmede de sığırdan çok daha verimlidir: 1 kg tavuk eti için yaklaşık 2,5 kg yem yeterliyken sığırda bu oran çok daha yüksektir. Koşullar: Tavuk yemindeki soyanın ormansızlaşmış arazilerden gelmesi tavuğun değerini yükseltebilir. Protein bazında karşılaştırmada da tavuk, sığır etinden belirgin biçimde düşük kalır. ### Sığır eti mi nohut mu? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/sigir-eti-vs-nohut 1 kg için Sığır Eti (kırmızı et) 60 kg CO₂e, Nohut 1 kg CO₂e'dir. Nohut daha düşük karbonludur: fark 59 kg CO₂e/kg; sığır eti yaklaşık 60 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Nohut, mercimek gibi azot bağlayan bir baklagildir; metan üreten bir sindirim süreci ve hayvan yemi için ek arazi gerektirmez. Sığırda ise emisyonların büyük bölümü çiftlik aşamasındaki metan ve gübreden gelir. Koşullar: Kuru nohudun pişirilmesi ek enerji gerektirir; uzun süre kaynatma ev aşamasında küçük bir emisyon ekler (bu değerlere dahil değildir). Bu ek, aradaki farkı kapatacak büyüklükte değildir. ### Peynir mi yoğurt mu? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/peynir-vs-yogurt 1 kg için Peynir 21,2 kg CO₂e, Yoğurt 3,5 kg CO₂e'dir. Yoğurt daha düşük karbonludur: fark 17,7 kg CO₂e/kg; peynir yaklaşık 6,1 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: 1 kg peynir için yaklaşık 10 litre süt gerekir; sütün tüm karbon yükü yoğunlaşmış halde peynire aktarılır. Yoğurt ise süte yakın miktarda sütten üretilir, bu yüzden kilogram başına emisyonu çok daha düşüktür. Koşullar: Az süt gerektiren taze peynirler (lor gibi) daha düşük, uzun süre olgunlaştırılan sert peynirler daha yüksek emisyonludur. Porsiyon büyüklüğü de önemlidir: peynir genellikle yoğurttan daha küçük porsiyonlarda tüketilir. ### Pirinç mi buğday mı? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/pirinc-vs-bugday-un 1 kg için Pirinç 4 kg CO₂e, Buğday / Un 1,6 kg CO₂e'dir. Buğday daha düşük karbonludur: fark 2,4 kg CO₂e/kg; pirinç yaklaşık 2,5 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Su altında tutulan çeltik tarlalarında oksijensiz ortamda bakteriler metan üretir; pirinç emisyonlarının büyük bölümü bu tarla aşamasından gelir. Buğday ise kuru tarımla yetişir ve bu metan kaynağına sahip değildir. Koşullar: Aralıklı sulama gibi çeltik yönetim yöntemleri (ör. SRI) metan emisyonunu önemli ölçüde azaltabilir. Bulgur buğdaydan üretildiği için pilavda bulgur tercihi benzer bir avantaj sağlar. ### Uçak mı YHT mi? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/ucak-kisa-mesafe-vs-yht-tren 1 km için Uçak (kısa mesafe) 0,255 kg CO₂e, YHT (Yüksek Hızlı Tren) 0,03 kg CO₂e'dir. YHT daha düşük karbonludur: fark 0,225 kg CO₂e/km; uçak yaklaşık 8,5 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Uçakta emisyonun büyük bölümü yakıt yanmasından, özellikle kalkış ve tırmanıştan gelir; yüksek irtifada salınan gazların ek ısınma etkisi de hesaba katılır. YHT ise elektrikle çalışır ve yolcu başına enerji tüketimi çok daha düşüktür. Koşullar: Trenin değeri şebeke elektriğinin karbon yoğunluğuna ve doluluk oranına bağlıdır; şebeke temizlendikçe düşer. Uçakta yüksek irtifa etkisinin dahil edilip edilmemesi değeri yaklaşık iki katına kadar değiştirir. Çok uzun mesafelerde ve deniz aşırı rotalarda tren alternatifi olmayabilir. ### Uçak mı otobüs mü? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/ucak-kisa-mesafe-vs-otobus 1 km için Uçak (kısa mesafe) 0,255 kg CO₂e, Şehirlerarası Otobüs 0,04 kg CO₂e'dir. Otobüs daha düşük karbonludur: fark 0,215 kg CO₂e/km; uçak yaklaşık 6,4 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Şehirlerarası otobüs, yolcu başına uçağa göre çok daha az yakıt tüketir; yüksek irtifa etkisi de yoktur. Dolu bir otobüs, onlarca otomobilin veya bir uçağın taşıdığı yolcuyu çok daha düşük emisyonla taşır. Koşullar: Otobüsün yolcu başı değeri doluluğa bağlıdır; yarı boş seferlerde yükselir. Yolculuk süresi uzadığı için çok uzun mesafelerde otobüs pratik bir alternatif olmayabilir. ### Benzinli araç mı elektrikli araç mı? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/benzinli-araba-vs-elektrikli-arac 1 km için Benzinli Araba 0,21 kg CO₂e, Elektrikli Araç (TR) 0,07 kg CO₂e'dir. Elektrikli araç daha düşük karbonludur: fark 0,14 kg CO₂e/km; benzinli araç yaklaşık 3 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Elektrikli araç egzoz emisyonu üretmez; emisyonu, şarj edildiği şebekenin karbon yoğunluğundan gelir. Elektrik motoru, içten yanmalı motora göre enerjiyi harekete çok daha verimli dönüştürür. Koşullar: Bu değerler kullanım aşamasını kapsar. Batarya üretimi elektrikli aracın başlangıçta daha yüksek bir karbon yüküyle yola çıkmasına neden olur; bu yük kullanım süresi boyunca kapanır. Evde güneş enerjisiyle şarj elektrikli aracın değerini daha da düşürür, şebekede kömür payı arttıkça yükseltir. ### Benzinli araç mı otobüs mü? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/benzinli-araba-vs-otobus 1 km için Benzinli Araba 0,21 kg CO₂e, Şehirlerarası Otobüs 0,04 kg CO₂e'dir. Otobüs daha düşük karbonludur: fark 0,17 kg CO₂e/km; benzinli araç yaklaşık 5,3 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Otobüs, yakıt tüketimini çok sayıda yolcuya böler. Otomobil değeri ise araç-km başınadır: araçta tek kişi varsa tüm emisyon o kişiye düşer. Koşullar: Otomobil değeri araç-km, otobüs değeri yolcu-km başınadır. Otomobilde dört kişi yolculuk ederse kişi başı emisyon dörde bölünür ve fark büyük ölçüde kapanır. Otobüsün değeri ise doluluk düştükçe yükselir. ### 60°C yıkama mı 30°C yıkama mı? URL: https://www.yesiltercih.org/karsilastir/camasir-60-vs-camasir-30 1 yıkama için Çamaşır Yıkama (60°C) 0,6 kg CO₂e, Çamaşır Yıkama (30°C) 0,3 kg CO₂e'dir. 30°C yıkama daha düşük karbonludur: fark 0,3 kg CO₂e/yıkama; 60°C yıkama yaklaşık 2 kat daha fazla emisyon üretir. Neden: Çamaşır makinesinin enerji tüketiminin büyük bölümü suyu ısıtmak için harcanır. Yıkama sıcaklığını 60°C'den 30°C'ye düşürmek, ısıtılması gereken enerjiyi ve dolayısıyla emisyonu doğrudan azaltır. Koşullar: Makinenin verimlilik sınıfı, doluluğu ve şebekenin karbon yoğunluğu değeri değiştirir. Çarşaf, havlu ve hijyen gerektiren tekstiller için 60°C hâlâ önerilir. ## Karbon ve İklim Sözlüğü URL: https://www.yesiltercih.org/sozluk - **Karbon ayak izi**: Bir ürün, hizmet, kişi, kurum veya ülkenin neden olduğu toplam sera gazı emisyonu; CO₂ eşdeğeri (CO₂e) cinsinden ifade edilir. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/karbon-ayak-izi) Örnek: 1 kg sığır etinin karbon ayak izi 60 kg CO₂e, 1 kg mercimeğinki 0,9 kg CO₂e'dir. Aynı miktar gıda için aradaki fark yaklaşık 67 kattır; bu yüzden karbon ayak izi en çok "ne tükettiğimize" bağlıdır. - **CO₂e (karbondioksit eşdeğeri)**: Metan (CH₄), diazot monoksit (N₂O) ve florlu gazlar gibi farklı sera gazlarının ısınma etkisini, küresel ısınma potansiyeli (GWP) ile CO₂ cinsine çeviren ortak birim. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/co2e) Örnek: IPCC AR6'ya göre 100 yıllık ölçekte fosil kaynaklı 1 kg metan yaklaşık 29,8 kg CO₂e, 1 kg diazot monoksit ise yaklaşık 273 kg CO₂e'dir. Sığır etinin yüksek değerinin büyük bölümü, sindirim sırasında açığa çıkan metanın bu şekilde CO₂e'ye çevrilmesinden gelir. - **Küresel ısınma potansiyeli (GWP)**: Bir gazın belirli bir sürede (genellikle 100 yıl) aynı kütledeki CO₂'ye göre ne kadar ısı hapsettiğini gösteren katsayı. Fosil kaynaklı metanın GWP100 değeri yaklaşık 30'dur (IPCC AR6). (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/gwp) Örnek: Metan atmosferde ortalama 12 yıl kadar kalır, bu yüzden kısa vadede çok güçlüdür: 20 yıllık ölçekte (GWP20) fosil metanın değeri 80'in üzerindedir, 100 yıllık ölçekte (GWP100) yaklaşık 30'a iner. Hangi zaman ölçeğinin seçildiği, metan ağırlıklı ürünlerin (sığır eti, pirinç) karbon ayak izini belirgin biçimde değiştirir. - **Yaşam döngüsü analizi (LCA)**: Bir ürünün ham madde çıkarımından üretime, taşımaya, kullanıma ve bertarafa kadar tüm aşamalardaki çevresel etkilerini ölçen standart yöntem (ISO 14040/14044). (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/lca) Örnek: Sığır etinin 60 kg CO₂e/kg'lık değeri aşamalara şöyle dağılır: çiftlik %66, arazi kullanımı değişikliği %27, perakende %4, işleme %2, taşıma ve ambalaj %0,5'er. LCA bu dağılımı göstererek "yerli et almak" gibi taşımaya odaklanan tercihlerin neden küçük fark yarattığını açıklar. - **Beşikten kapıya (cradle-to-gate)**: LCA'nın ürünün fabrika/çiftlik kapısından çıkışına kadar olan emisyonları kapsayan sınırı; kullanım ve bertaraf aşamalarını içermez. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/besikten-kapiya) Örnek: Dell'in Latitude E5540 dizüstü bilgisayar beyanında toplam ≈311 kg CO₂e'nin %74'ü üretim aşamasındadır; beşikten kapıya sınırı bu payı, beşikten mezara sınırı ise kullanım ve geri dönüşümü de kapsar. Gıdada Poore & Nemecek (2018) daha geniş bir sınır kullanır: çiftlikten perakende rafına kadar. - **Karbon bütçesi**: Küresel ısınmayı belirli bir sıcaklık artışıyla (ör. 1,5°C) sınırlamak için atmosfere salınabilecek kalan toplam CO₂ miktarı. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/karbon-butcesi) Örnek: IPCC AR6'ya göre ısınmayı %50 olasılıkla 1,5°C'de tutmak için 2020 başından itibaren kalan küresel karbon bütçesi yaklaşık 500 milyar ton (Gt) CO₂'dir; %67 olasılık için bu değer 400 Gt'ye iner. - **Net sıfır**: Salınan sera gazı emisyonlarının, atmosferden uzaklaştırılan miktarla dengelendiği durum. Türkiye'nin net sıfır hedef yılı 2053'tür. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/net-sifir) Örnek: Bir ülke yılda 100 birim emisyon salıp ormanlar, topraklar ve teknolojik yöntemlerle 100 birimi atmosferden uzaklaştırıyorsa net sıfırdadır. Net sıfır, emisyonun sıfır olması değil; kalan, azaltılamayan emisyonun yutaklarla dengelenmesidir. - **Karbon yutağı**: Atmosferden saldığından daha fazla karbon emen doğal veya yapay sistem; ormanlar, okyanuslar ve topraklar başlıca yutaklardır. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/karbon-yutagi) Örnek: Global Carbon Budget 2024'e göre 2014-2023 döneminde okyanuslar insan kaynaklı CO₂ emisyonlarının %26'sını, karadaki ekosistemler (başta ormanlar) %29'unu emdi; yani doğal yutaklar emisyonların yaklaşık yarısını tuttu. İklim değişikliği aynı dönemde kara yutağını tahminen %27 zayıflattı. - **Metan (CH₄)**: Geviş getiren hayvanların sindirimi, çeltik tarlaları, çöp depolama alanları ve fosil yakıt sızıntılarından salınan, kısa vadede CO₂'den çok daha güçlü sera gazı. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/metan) Örnek: IPCC AR6'ya göre metan 100 yıllık ölçekte CO₂'den yaklaşık 27-30 kat, 20 yıllık ölçekte yaklaşık 80 kat daha güçlü ısıtır ve atmosferde ortalama 12 yıl kadar kalır. Sığır ve koyun etinin, pirincin yüksek karbon ayak izinin ana nedeni metandır. - **Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)**: Emisyonlara üst sınır koyup izin (tahsisat) alım satımına olanak tanıyan piyasa mekanizması. Türkiye'de İklim Kanunu ile 2026-2027 pilot dönemiyle kuruluyor. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/ets) Örnek: Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (AB ETS) 2005'ten beri elektrik üretimi, sanayi ve havacılık gibi sektörlerde toplam emisyona bir üst sınır koyar. Şirketler emisyonları kadar izin teslim etmek zorundadır; fazla izni olan satar, eksiği olan satın alır. Üst sınır her yıl düşürülür. - **Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM)**: Avrupa Birliği'nin çelik, çimento, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi ithal ürünlerin karbon içeriğini fiyatlandıran düzenlemesi; Türk ihracatçılarını doğrudan etkiler. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/skdm) Örnek: AB'ye çelik ihraç eden bir üretici, ürününün üretiminde açığa çıkan gömülü emisyonu (ton çelik başına ton CO₂e) beyan eder. İthalatçı bu emisyon için AB Emisyon Ticaret Sistemi fiyatına bağlı SKDM sertifikası almak zorundadır; menşe ülkede ödenmiş karbon fiyatı bu tutardan düşülebilir. - **Ulusal Katkı Beyanı (NDC)**: Paris Anlaşması kapsamında her ülkenin sunduğu emisyon azaltım hedefi. Türkiye'nin 2030 NDC'si referans senaryoya (BAU) göre %41 azaltım öngörür. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/ndc) Örnek: Türkiye Nisan 2023'te güncellenmiş birinci NDC'sini sundu: 2030'da emisyonları referans (BAU) senaryoya göre %41 azaltmak, emisyon zirvesine en geç 2038'de ulaşmak ve 2053'te net sıfıra ulaşmak. - **Kapsam 1, 2, 3 emisyonları**: Kurumsal karbon muhasebesinde doğrudan emisyonlar (Kapsam 1), satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar (Kapsam 2) ve tedarik zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar (Kapsam 3). (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/kapsam-1-2-3) Örnek: Bir fırın için: fırını ısıtan doğalgaz Kapsam 1, satın alınan elektrik Kapsam 2, un, ambalaj ve dağıtım Kapsam 3'tür. GHG Protocol, Kapsam 3'ü tedarik zincirinin yukarı ve aşağı yönünde 15 kategoriye ayırır; çoğu sektörde en büyük pay buradadır. - **Karbon dengeleme (offset)**: Başka bir yerde gerçekleştirilen emisyon azaltımı veya karbon tutumuna ait kredilerin satın alınarak emisyonun telafi edilmesi; önce azaltım, sonra dengeleme ilkesi önerilir. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/karbon-dengeleme) Örnek: Bir karbon kredisi, başka bir yerde azaltılan veya atmosferden uzaklaştırılan 1 ton CO₂e'yi temsil eder. Kaliteli bir kredinin ek (kredi geliri olmadan gerçekleşmeyecek), kalıcı, doğrulanmış ve çifte sayılmamış olması gerekir; bu koşulları sağlamayan krediler gerçek bir iklim faydası üretmeyebilir. - **Su ayak izi**: Bir ürünün üretim zinciri boyunca tüketilen ve kirletilen toplam tatlı su miktarı; litre/kg gibi birimlerle ifade edilir. (Ayrıntı: https://www.yesiltercih.org/sozluk/su-ayak-izi) Örnek: Water Footprint Network'e göre 1 kg sığır eti üretmek yaklaşık 15 bin litre su gerektirir (%93 yeşil, %4 mavi, %3 gri). Mekonnen & Hoekstra (2012) küresel ortalamaları: sığır eti 15.400, koyun eti 10.400, tavuk 4.300 litre/kg, inek sütü 1.000 litre/litre. ## Kaynak Kaydı - [poore-nemecek-2018] Joseph Poore & Thomas Nemecek (2018). Reducing food's environmental impacts through producers and consumers. Science, 360(6392), 987-992. — https://doi.org/10.1126/science.aaq0216 - [ipcc-ar6] Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) (2023). IPCC Altıncı Değerlendirme Raporu (AR6, 2021-2023). — https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/ - [ipcc-2006-guidelines] IPCC (2006). 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories (yakıt yanma emisyon faktörleri). — https://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/2006gl/ - [defra-2023] UK DEFRA / DESNZ (2023). Greenhouse gas reporting: conversion factors 2023. — https://www.gov.uk/government/publications/greenhouse-gas-reporting-conversion-factors-2023 - [uk-defra] UK DEFRA. UK DEFRA yayınları (Çevre, Gıda ve Köy İşleri Bakanlığı). — https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-environment-food-rural-affairs - [us-epa-vehicle] ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA). Greenhouse Gas Emissions from a Typical Passenger Vehicle. — https://www.epa.gov/greenhouse-gas-emissions/greenhouse-gas-emissions-typical-passenger-vehicle - [iea-turkiye] International Energy Agency (IEA). Uluslararası Enerji Ajansı — Türkiye enerji istatistikleri. — https://www.iea.org/countries/turkiye - [ember] Ember. Ember — Global Electricity Review. — https://ember-energy.org/ - [tuik-ghg] Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK — Sera Gazı Emisyon İstatistikleri. — https://www.tuik.gov.tr/ - [owid-co2] Our World in Data. Our World in Data — CO₂ and Greenhouse Gas Emissions. — https://ourworldindata.org/co2-and-greenhouse-gas-emissions - [climate-action-tracker] Climate Action Tracker. Climate Action Tracker — Türkiye. — https://climateactiontracker.org/countries/turkey/ - [uctug-2021] F. G. Üçtuğ & vd. (2021). Türk mutfağının karbon ayak izi. Journal of Cleaner Production. - [levis-lca-2015] Levi Strauss & Co. (2015). The Life Cycle of a Jean: Levi's 501 yaşam döngüsü analizi (ABD, Avrupa ve Asya pazarları). — https://www.levistrauss.com/2015/03/26/3-surprising-insights-about-those-501-jeans/ - [apple-environment] Apple Inc. (2024). Apple — Ürün Çevre Raporları. — https://www.apple.com/environment/ - [cheah-2013] Lynette Cheah vd. (2013). Manufacturing-focused emissions reductions in footwear production. Journal of Cleaner Production, 44, 18-29 (MIT Materials Systems Laboratory). — https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2012.11.037 - [carbon-trust] Carbon Trust. Carbon Trust — ürün karbon ayak izi çalışmaları. — https://www.carbontrust.com/ - [dell-pcf] Dell Inc. / MIT Materials Systems Laboratory (PAIA). Carbon Footprint of a Dell Latitude E5540 (PAIA ürün karbon ayak izi beyanı; ABD'de kullanımda toplam ≈311 kg CO₂e, üretim payı %74). — https://i.dell.com/sites/csdocuments/Corporate_corp-Comm_Documents/en/PCF-WP-E5540.pdf - [uk-energy-trust] UK Energy Trust. UK Energy Trust — evsel sıcak su tüketimi tahminleri. - [tr-yht-study] TR YHT çalışması. Türkiye YHT ağı emisyon azaltımı akademik analizi. - [ember-tr-2024] Ember (2024). Türkiye Elektrik Görünümü 2024. — https://ember-energy.org/tr/analizler/turkiye-elektrik-gorunumu-2024/ - [tr-textile-lca] TR LCA. Türkiye tekstil üretimi yaşam döngüsü analizi. - [iea-streaming-2020] George Kamiya (2020). The carbon footprint of streaming video: fact-checking the headlines (2019 için merkezi tahmin: saatte 36 g CO₂). International Energy Agency (IEA). — https://www.iea.org/commentaries/the-carbon-footprint-of-streaming-video-fact-checking-the-headlines - [carbon-trust-streaming-2021] Carbon Trust (2021). Carbon impact of video streaming (Avrupa'da 1 saat isteğe bağlı video ≈55 g CO₂e). — https://www.carbontrust.com/sites/default/files/documents/resource/public/Carbon-impact-of-video-streaming.pdf - [nih-pet-bottle] U.S. National Institutes of Health — Environmental Management System. Single-use PET water bottles: environmental impact (500 mL şişe için reçine üretimi 0,038–0,063 + şişe imalatı 0,034–0,046 kg CO₂e). — https://nems.nih.gov/Documents/PETWaterBottlesEnvironmentalImpact.pdf - [mekonnen-hoekstra-2012] Mesfin M. Mekonnen & Arjen Y. Hoekstra (2012). A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products. Ecosystems, 15, 401-415. — https://www.waterfootprint.org/resources/Mekonnen-Hoekstra-2012-WaterFootprintFarmAnimalProducts_1.pdf - [water-footprint-network] Water Footprint Network. What is a water footprint? (yeşil, mavi ve gri su ayak izi tanımları). — https://www.waterfootprint.org/water-footprint-2/what-is-a-water-footprint - [iarc-2015-meat] Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), Dünya Sağlık Örgütü (2015). IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat (Basın bülteni No. 240). — https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr240_E.pdf - [iarc-2016-coffee] Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), Dünya Sağlık Örgütü (2016). IARC Monographs evaluate drinking coffee, maté, and very hot beverages (Basın bülteni No. 244). — https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr244_E.pdf - [eat-lancet-2019] Walter Willett vd. (2019). Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems. The Lancet, 393(10170), 447-492. — https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31788-4 - [unesco-turkish-coffee] UNESCO (2013). Turkish coffee culture and tradition — İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi. — https://ich.unesco.org/en/RL/turkish-coffee-culture-and-tradition-00645 - [global-carbon-budget-2024] Pierre Friedlingstein & vd. (2025). Global Carbon Budget 2024 (2014-2023 ortalaması: okyanus yutağı emisyonların %26'sı, kara yutağı %29'u). Earth System Science Data, 17, 965-1039. — https://essd.copernicus.org/articles/17/965/2025 - [ghg-protocol-scope3] GHG Protocol (WRI / WBCSD) (2011). Corporate Value Chain (Scope 3) Standard — 15 Kapsam 3 kategorisi. — https://ghgprotocol.org/corporate-value-chain-scope-3-standard - [tr-ndc-2023] T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı / UNFCCC (2023). Türkiye'nin Güncellenmiş Birinci Ulusal Katkı Beyanı (2030'da referans senaryoya göre %41 azaltım, 2038'de zirve, 2053 net sıfır) — Birinci İki Yıllık Şeffaflık Raporu. — https://unfccc.int/sites/default/files/resource/T%C3%BCrkiye_1BTR.pdf - [kgk-tsrs] Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) (2023). Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS 1 ve TSRS 2), 1 Ocak 2024 itibarıyla zorunlu. — https://www.kgk.gov.tr/ - [eu-ets] Avrupa Komisyonu. EU Emissions Trading System (EU ETS). — https://climate.ec.europa.eu/eu-action/eu-emissions-trading-system-eu-ets_en - [eu-cbam] Avrupa Komisyonu. Avrupa Komisyonu — Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). — https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en - [iso-14040-14044] Uluslararası Standardizasyon Örgütü (ISO) (2006). ISO 14040:2006 ve ISO 14044:2006 — Yaşam döngüsü değerlendirmesi: ilkeler, çerçeve, gereklilikler. - [tr-iklim-kanunu] T.C. Resmî Gazete (2025). 7552 sayılı İklim Kanunu (Resmî Gazete, 9 Temmuz 2025).